Το καρναβάλι είναι μια παράδοση με δυναμικό χαρακτήρα. Έρχεται από πολύ βαθιά, από την Ιστορία και για πολλούς αιώνες και σε διαφορετικές κοινωνίες λειτουργούσε σε πάρα πολλά επίπεδα, το μεταφυσικό, το θρησκευτικό, το υπαρξιακό, το τελετουργικό, το γιορταστικό, το απελευθερωτικό από κοινωνικούς καταναγκασμούς κλπ. Στους μοντέρνους καιρούς που ζούμε έχουμε πάρει το έθιμο και προσπαθούμε μεταξύ των άλλων να το κάνουμε να έχει κάτι από τη γνησιότητα και τον απελευθερωτικό χαρακτήρα των άλλων εποχών. Πολύ δύσκολο βέβαια, γιατί νομίζουμε ότι σήμερα τα πάντα έχουν τακτοποιηθεί και η τεχνολογία έχει λύσεις για όλα, παρόλα αυτά στις κοινωνίες μας, που δεν έπαψαν να είναι καταπιεστικές, οι πάντες έχουν ανάγκη από δικλείδες ασφαλείας που θα τους εξασφαλίζουν την απαιτούμενη ψυχική και πνευματική ηρεμία και τέτοια εκτόνωση προσφέρεται με τις γιορτές του καρναβαλιού.
Αυτές τις μέρες λατρεύεται η γη και η γονιμότητα, ο ερχομός της άνοιξης, το οργίασμα της φύσης, η ζωή και ο έρωτας και ετοιμάζεται το ξόρκι του θανάτου.
Οι θεατές των γιορτών αυτών, θα πρέπει να μπορέσουν να αισθανθούν τα δρώμενα μέσα τους: Θα πρέπει να μεταμορφωθούν μέσα σε μία ατμόσφαιρα διαφορετική από αυτή στην οποία εκτυλίσσεται η καθημερινότητα, να αισθανθούν την παρουσία εκείνου που είναι αντικείμενο της μίμησης, για να υπάρξει έτσι ένας δεσμός με το υπερφυσικό. Σήμερα αυτό είναι πολύ δύσκολο, υπάρχει η επίδραση του καιρού, το φως, τα κινητά που σχεδόν αποσπούν τον κάτοχο από το σημείο στο οποίο βρίσκεται κλπ και έτσι απέχουμε πολύ από του να προκληθεί η παρέμβαση ενός είδους «υπερφυσικού ασυνείδητου» που μπορεί να οδηγήσει κάποιον να περπατήσει ακόμη και στην πυρά. Αν αυτό το πράγμα μπορούσε να επιτευχθεί σε πολλές περιπτώσεις από τους προγόνους μας, σήμερα οι γιορτές αυτού του είδους, μεταφέρουν μόνο την απαρχή και τις προϋποθέσεις για μεταρσίωση και αφήνουν τη φαντασία να αναπλάσει και να ανακατασκευάσει τα υπόλοιπα.
Η γλώσσα του καρναβαλιού, είναι μια παγκόσμια γλώσσα με σχήματα και χρώματα, μια γλώσσα που μια φορά το χρόνο μας επιτρέπει να μιλήσουμε έξω από τα δόντια και χωρίς συνέπειες για τα κακώς κείμενα του σήμερα, να φανερώσουμε τις φαντασιώσεις μας και τις μύχιες σκέψεις μας. Μια γλώσσα που μας επιτρέπει για μία φορά μέσα στο χρόνο να αντιστρέψουμε τους όρους, επιτρέπει οι φτωχοί να ντυθούν πλούσιοι, οι γυναίκες άνδρες, οι κυνηγοί θύματα και τα θύματα κυνηγοί, επιτρέπει να αντιποιήσουμε στολές και να γίνουμε από φυλασσόμενοι, φύλακες. Αυτές τις μέρες φοράμε μάσκα. Η μάσκα μας συνδέει με κάτι το απροσδόκητο, σαν να έπρεπε το φυσικό μας περιβάλλον να παρουσιαστεί τροποποιημένο ή μεταμορφωμένο και να βοηθήσει τον άνθρωπο να ξεπεράσει τα όρια των πέντε του αισθήσεων και να διαβεί το κατώφλι του υπερφυσικού. Το να φοράς μάσκα σημαίνει πως παύεις να είσαι ο εαυτός σου και ενσαρκώνεις κατά τη διάρκεια της προσωπιδοφορίας, τη Δύναμη από το Υπερ-Πέραν, την οποίαν έχεις κυριεύσει και την οποία μιμείσαι απόλυτα, στο πρόσωπο, στις κινήσεις και στη φωνή. Έτσι γίνεται μία μεταμόρφωση, ένας εξ ορισμού μετασχηματισμός, μία αλλαγή από τη μια μορφή στην άλλη. Η μάσκα γίνεται εργαλείο κατοχής και μαγεύει εκείνον που την φορά, τον απομονώνει και τον φυλακίζει.
Αν πράγματι ο άνθρωπος είναι ένα ζώο που σκέπτεται, πολύ συχνά δεν θα πρέπει να αφήνει να φαίνονται τα συναισθήματά του στις σχέσεις του με άλλους ανθρώπους. Ο άνθρωπος λοιπόν οφείλει να κρύβει αυτό που αισθάνεται, στις δε κοινωνικοεπαγγελματικές του σχέσεις πρέπει να διαθέτει μια ψευτοαισιοδοξία για άλλους χρήσιμη και για άλλους δραματική. Πρέπει δηλαδή να φορά μία από τις αόρατες μάσκες τις καθημερινότητας, από αυτές που ο καθένας έχει δεκάδες.
Κρύβεται κανείς για να μην προκαλέσει λύπη και τότε η μάσκα γίνεται πιο χαλαρή, ο νους παρεμβαίνει λιγότερο από την καρδιά. Είναι πιο δύσκολο να κρύψει κανείς από το πρόσωπό του τη χαρά παρά την λύπη. Η χαρά μπορεί συγκρατημένα να εκδηλώνεται, ενώ η λύπη παραμένει ενδόμυχη, αφού η μάσκα καταφέρνει, πολύ συχνά να μην αφήνει να φαίνεται κανένα από τα βαθύτερα συναισθήματα. Οι χαρτοπαίκτες, οι απατεώνες, οι κλέφτες ακόμη και οι πολιτικοί, ξέρουν πολύ καλά πώς να κρατούν μία συγκρατημένη συμπεριφορά και να γίνονται κύριοι της υποκριτικής τέχνης.
Η μάσκα που φοράμε καθημερινά έχει σαν σκοπό την απόκρυψη. Από τη στιγμή που χρησιμοποιεί κανείς έναν τεχνητό χαρακτήρα για να κρύψει ή να μετριάσει ένα συναίσθημα, μία χειρονομία ή μια πράξη, υπάρχει δόλος. Και τότε μία μάσκα υποκριτής έχει συχνά μία άλλη λειτουργία που καταλήγει ή στο να μεταμορφώνει ή στο να τρομάζει. Η μεταμόρφωση αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινής και της επαγγελματικής μας ζωής. Οποιαδήποτε και αν είναι η ασχολία, ο βαθμός, η θέση ή το αξίωμα, η μάσκα μπαίνει κυριολεκτικά στο πετσί μας. Από το ρόλο της εξαρτάται η συμπεριφορά μας και ο τρόπος με τον οποίο θα επιβληθούμε μέσα σ’ έναν κόσμο, όπου οι παγίδες είναι μόνιμες και η επίθεση διαρκής.
Σήμερα είμαστε βέβαιοι ότι ο άνθρωπος επιζητούσε πάντα να φοράει μάσκα και ότι οι θρησκείες ήθελαν πάντα να καταργούνε τις μάσκες. Κάθε θρησκεία, οποιοσδήποτε και αν είναι ο βαθμός της ανάπτυξης της, είναι πάντα ένα σύνολο πίστεων, δογμάτων και θρησκευτικών καθηκόντων που συνθέτουν τις σχέσεις του ανθρώπου με μία ή με πολλές θεϊκές και ιερές Δυνάμεις. Πρακτικά δεν υπάρχουν καθόλου μάσκες στην ισλαμική θρησκεία, όπου απαγορεύεται και η απεικόνιση προσώπων, ενώ οι χριστιανικές θρησκείες νόμισαν ότι είδαν σε γιορτές σαν αυτές που ζήσαμε, την επανεμφάνιση χθονίων δοξασιών, ακόμη και σατανικών ή δαιμονιακών. Η μάσκα καταδικάστηκε από νωρίς από την εκκλησία και δεν την χρησιμοποιούσαν παρά μόνο σε μερικές σκηνές των «λαϊκών μυστηρίων» ή σε δημόσιες διασκεδάσεις. Παρόλες τις απαγορεύσεις όμως, επειδή το φαινόμενο της ετερότητας μας είναι έμφυτο, η μάσκα σαν ένα σύνολο αλήθειας και ψεύδους, ειλικρίνειας και πλάνης, υπάρχει σε όλες τις χώρες και όχι μόνο στις λιγότερο ανεπτυγμένες
Αν ψάξει κανείς καλά αυτού του είδους τις γιορτές σ’ ολόκληρο τον κόσμο, θα δει θεότητες και δαιμόνους να συναντιούνται και να ζευγαρώνουν, κάτι που συμβαίνει τόσο στις πιο εξελιγμένες θρησκείες όσο και στις πιο πρωτόγονες. Φετιχισμός, μαγγανεία και μαγεία, απόκρυφες επιστήμες, μυστικές συμφωνίες με τον διάβολο το Μεφιστοφελή, τέτοιες μέρες παρεισφρύουν και δίνουν το παρόν ως να μην έλειψαν ποτέ και θυμίζουν το άρρηκτο δέσιμο με τον τρόμο. Ο τρόμος μεταδίδεται, είναι ένα όπλο. Όταν οι Αμερικανοί είδαν να πέφτουν οι δίδυμοι Πύργοι συνέβη το διπλό φαινόμενο της συμβολικής επανάληψης και του συμβολικού πολλαπλασιασμού του μεγάλου ομαδικού φόβου, που είναι εκδήλωση των μαζών η οποία εγγίζει την υστερία, την λιποψυχία και που είναι μια ενέργεια ασυνείδητη. Ανέκαθεν οι πανίσχυρες θεότητες ήταν πολυάριθμες και τις τιμούσαν και τις λάτρευαν για να αποτρέψουν τα αποτελέσματα του θυμού τους πάνω στο ανθρώπινο γένος. Βέβαια σήμερα εμείς έχουμε εξελιχθεί. Οι δικές μας θεότητες είναι οι πυρηνικές δυνάμεις και είναι αυτές που αντικατέστησαν τους παλιούς Θεούς
Παγώνα Κακανοπούλου
